VAD-leerlingenbevraging 2018-2019

Tabak, alcohol en andere drugs in secundair onderwijs: laatste trends vragen om alertheid
VAD organiseert elk schooljaar een grootschalige bevraging bij leerlingen uit het secundair onderwijs, over de thema’s roken (tabak en e-sigaretten), alcohol, psychoactieve medicatie, illegale drugs, gokken en gamen. Uit de 35 à 40.000 respondenten wordt een representatieve steekproef getrokken van ongeveer 7.500 leerlingen tussen 12 en 18 jaar uit de 1e graad (A-stroom en B-stroom), ASO, BSO en TSO. In die populatie worden al ruim 20 jaar de bovenvermelde thema’s gemonitord en trends opgevolgd. De resultaten van de VAD-leerlingenbevraging in het schooljaar 2018-2019 tonen aan dat enkele positieve evoluties uit de laatste jaren zich niet doorzetten. Hier belichten we de opvallendste resultaten uit het syntheserapport 2018-2019, het voorlopig laatste schooljaar zonder impact van de huidige coronacrisis.

Roken blijft hoog, vooral in TSO en BSO

Het tabaksgebruik onder jongeren daalde het voorbije decennium, maar die evolutie stopte dit schooljaar, wat hopelijk niet op een nieuwe trend duidt. Wat opvalt is dat het laatstejaarsgebruik te hoog blijft, zeker bij de oudere leeftijdsgroepen: 25% bij de 15-16-jarigen en 39% bij de 17-18-jarigen. Jongeren experimenteren dus nog steeds graag met sigaretten. In het BSO stijgt het laatstejaarsgebruik opnieuw en neemt de kloof met het TSO weer toe. Het BSO telt ook opvallend meer regelmatige en dagelijkse rokers dan het TSO en ASO, en jongeren beginnen er vroeger met roken. Deze jongeren blijven de grootste uitdaging voor tabakspreventie.

Voor de tweede keer werd ook de e-sigaret in de leerlingenbevraging opgenomen. Vergeleken met het vorige schooljaar is er geen stijging in het e-sigaretgebruik. Het laatste jaar gebruikte een op zes leerlingen de e-sigaret, maar een ruime meerderheid stopte ook weer met experimenteren. Het aantal occasionele, regelmatige en dagelijkse gebruikers is laag: e-sigaretgebruik zit niet in de lift bij Vlaamse jongeren. In vergelijking met vorig schooljaar is er meer e-sigaretgebruik met nicotine. De leeftijd waarop voor het eerst gedampt wordt lijkt gelijkaardig aan die van roken. Jongeren die meer roken gebruiken ook meer e-sigaretten: jongens meer dan meisjes, leerlingen van het BSO en TSO meer dan die van het ASO.

Het probleem van roken door jongeren in het BSO en TSO blijft urgent. De drempel naar sigaretten voor minderjarigen is te laag in ons land. Tabak blijft overal te koop en is, in vergelijking met de buurlanden, goedkoop. Het aantal verkooppunten moet dus drastisch naar beneden en de prijs moet flink omhoog. Er moeten ook strengere controles komen op de verkoop aan minderjarigen. En we moeten blijven inzetten op de omgeving van jongeren, want die stuurt hun rookgedrag heel sterk. Hoe? Door meer tabakspreventie in de scholen en door rookstop en rookvrije omgevingen te stimuleren bij hun ouders.

Evoluties alcoholgebruik bij jong en oud doen alarmlampje oplichten

Nadat zowel het laatstejaarsgebruik als het regelmatige gebruik van alcohol tussen 2008-2009 en 2017-2018 stelselmatig daalde, ligt dat aandeel met 51% in 2018-2019 weer iets hoger. Ondanks deze knik zitten we nog ver af van de proporties die we tien jaar geleden kenden, maar waakzaamheid en voldoende preventieve aandacht blijven aangewezen.

Verontrustend zijn de duidelijke stijgingen bij 12-14-jarigen, met name in ooitgebruik en laatstejaarsgebruik. Bij de 17-18-jarigen springt de stijging van het regelmatig alcoholgebruik extra in het oog: terwijl in schooljaar 2017-2018 bijna een kwart van de oudste leerlingen minstens één keer per week alcohol dronk (24%), is dat in 2018-2019 gestegen naar bijna een derde (31%). Bovendien zegt één op de acht leerlingen van 17 tot 18 jaar (12%) de week voor de bevraging meer dan 10 glazen alcohol te hebben gedronken. Een schooljaar eerder was dit 7%.

Hoewel het ooitgebruik van alcohol bij de leerlingen onder 16 jaar voor het eerst sinds lang niet meer daalt, blijft de geldende wettelijke beperking toch een grote impact hebben. Het verbod op verkoop, schenken of aanbieden van alcohol onder de 16 jaar als motief om geen alcohol te drinken, wint na meer dan 10 jaar nog steeds aan belang. Bingedrinken, dronkenschap en indrinken zijn fenomenen die zich al vrij duidelijk manifesteren bij tieners. Een derde van de Vlaamse scholieren tussen 12 en 18 jaar heeft zich al dronken gevoeld (32%) en aan bingedrinken gedaan (31%). Van de leerlingen die al alcohol dronken en uitgaan, zegt de helft meestal tot altijd in te drinken voor het uitgaan (49%). Cijfers die allemaal hoger liggen dan het jaar voordien.

Illegale drugs stabiel, met evoluties om in de gaten te houden

In tegenstelling tot roken en alcohol, was er voor cannabis ook in de voorgaande schooljaren geen dalende trend te zien. Het laatstejaars- en regelmatig gebruik golft al tien jaar op hetzelfde niveau op en neer. Een paar recente evoluties tonen bovendien dat we de focus niet mogen verliezen: het gebruik in de jongste leeftijdsgroep stijgt, net als het aandeel leerlingen dat aangeeft makkelijk aan cannabis te geraken. Er zijn ook meer leerlingen die van vrienden een goedkeurende reactie verwachten bij gebruik van cannabis, èn meer gebruikers die al minstens één slechte ervaring met cannabis meemaakten.

Het gebruik van andere illegale drugs dan cannabis blijft laag, met een ooitgebruik van 4% en een laatstejaarsgebruik van 3%. Xtc blijft daarin de meest gebruikte drug.

Geen reden tot bezorgdheid, wel tot alertheid en blijvende monitoring

Het iets minder positief beeld dan het voorgaande schooljaar kan tijdelijk van aard zijn, maar we kunnen niet één of enkele jaren afwachten en niets doen. VAD en Gezond Leven blijven de vinger aan de pols houden om verder preventie op maat van jongeren te ontwikkelen.

  • Een drugbeleid op school bevordert een integrale aanpak van alcohol, drugs, psychoactieve medicatie, gokken en riskant gamen. De VAD-leerlingenbevraging geeft scholen een belangrijk instrument om op basis van het profiel van hun leerlingenpopulatie een effectief beleid uit te werken en bij te sturen. Dit sluit ook aan bij de methodiek van ‘Gezonde School’.
  • Verschillende vormen van excessief en risicovol drinken (zoals dronkenschap en bingedrinken) worden preventief aangepakt in het VAD-lesmateriaal ‘Samen op stap’. Dit pakket doet leerlingen, in de context van de 100-dagen-viering, nadenken over alcohol, en over veilig met vrienden uitgaan.
  • Voor tabak is er de methodiek ‘Bullshit Free Generation’ van Gezond Leven, met vier actiepunten. Het thema ‘roken’ krijgt een plaats in de les, en de school werkt het rookbeleid verder uit.
  • Ook cannabis is nog te aanwezig in de leefwereld van de jongeren. Dit kan niet alleen in de klas, maar ook in het jeugdwerk, in sportclubs of in de jeugdhulp aangepakt worden met de nieuwe VAD-campagne ‘Bijzonder zonder’. Daarin wordt de foute perceptie dat erg veel jongeren cannabis gebruiken bijgestuurd met correcte cijfers, wat jongeren bevestigt in hun keuze om niet te gebruiken.
  • Specifiek voor de sportclubs is er het VAD-preventietraject Sportivos. Zo worden zowel de grote groep minderjarige sporters als de hun omringende intermediairen (trainers, jeugdbestuur, ouders, …) bereikt.

Onderwijs als veilige baken voor preventie

Wat preventie betreft, heeft het secundair onderwijs sterke troeven in handen. Je kan er zo goed als de volledige leeftijdsgroep 12-18 jaar bereiken. In de huidige coronapandemie geldt dat eens te meer, nu de vrijetijdssector (jeugdwerk, sportclubs, …) het contact met de jongeren niet meer kunnen garanderen. Tegelijkertijd is preventie in coronatijden nog veel belangrijker dan anders. Door de stress en de beperkte sociale contacten en ontspanningsmogelijkheden, bestaat het risico dat jongeren meer alcohol drinken of drugs gebruiken om met die negatieve emoties om te gaan. Op termijn kan dat leiden tot meer problematische gebruikspatronen.

Onderwijs heeft dus een belangrijke rol te spelen, al is het geen goed idee om voor iedere graad op dezelfde manier te werken.

Katleen Peleman, directeur VAD

“Onderwijs heeft dus een belangrijke rol te spelen,” concludeert Katleen Peleman, directeur van VAD. “Toch is het geen goed idee om voor iedere graad op dezelfde manier te werken. Preventie die niet aansluit bij de leefwereld van tieners heeft niet alleen geen zin, het kan tegenovergestelde effecten uitlokken. Een les over cannabis kan tieners net nieuwsgierig maken. En een les over alcohol kan onterecht het idee geven ‘goed bezig te zijn’, wanneer de leerlingen minder drinken dan in de gegeven voorbeelden.” De leerlijn verslavingspreventie biedt houvast: je vindt er duidelijke kapstokken voor preventiedoelen (zie ‘Leerlijn verslavingspreventie in het onderwijs’ van VAD en Gezond Leven).

Vlaams minister van Welzijn en Volksgezondheid Wouter Beke besluit: “De nieuwe cijfers van de leerlingenbevraging laten zien dat we niet mogen indommelen bij de positieve trends van de afgelopen jaren: inzet op universele preventie van tabak, alcohol, drugs, gamen, gokken en psychoactieve medicatie blijft een must. Vanaf 2021 gaan dan ook nieuwe beheersovereenkomsten met partnerorganisaties voor die onderwerpen van start, zodat de beste expertise kan ingezet worden op het weerhouden van jongeren om te beginnen met roken of drinken, overmatig te gamen of gokken of drugs of psychofarmaca te gebruiken.”

Meer resultaten rond tabak, alcohol en illegale drugs, alsook rond psychoactieve medicatie, gokken, gamen en middelengebruik in de leefwereld van jongeren, lees je in het rapport.

Op 14 januari 2021 organiseerde VAD een online webinar over de resultaten, met de titel 'Hoe is het gesteld met het middelengebruik van onze Vlaamse jongeren?'. Deze webinar kan je hier herbekijken.

Johan Rosiers
Ginger / Uitgaansonderzoek / Studentenbevraging / Sportivos