VAD-leerlingenbevraging 2017-2018

Tabak, alcohol en andere drugs in secundair onderwijs: cijfers tonen belang preventie aan

VAD organiseert elk schooljaar een bevraging bij leerlingen uit het secundair onderwijs, over de thema’s roken (tabak en e-sigaretten), alcohol, psychoactieve medicatie, illegale drugs, gokken en gamen. Op basis van de antwoorden van ongeveer 7.500 leerlingen worden deze thema’s gemonitord en trends opgevolgd. De resultaten van de VAD-leerlingenbevraging in het schooljaar 2017-2018 tonen aan dat enkele positieve evoluties zich voortzetten, maar evengoed dat er op sommige vlakken nog grote nood is aan aanhoudende preventieve inspanningen. Het syntheserapport 2017-2018 geeft een overzicht voor alle middelen en thema’s. Hier belichten we enkele van de meest opvallende resultaten.

Tabaksgebruik dalend, maar nog steeds hoog

Tabaksgebruik onder jongeren is dalende. Voor het eerst zien we dat ook in de oudste leeftijdsgroep een meerderheid nooit gerookt heeft. Het aantal regelmatige rokers onder de leerlingen ligt in 2017-2018 bijna drie keer lager dan tien schooljaren eerder. En de gemiddelde beginleeftijd steeg met een vol levensjaar. Positieve ontwikkelingen, maar er is ook minder goed nieuws. Het laatstejaarsgebruik blijft hoog, zeker bij de oudere leeftijdsgroepen: 24% bij 15-16-jarigen en 37% bij 17-18-jarigen. In TSO en BSO ligt dat aandeel opvallend hoger. Vier op de vijf leerlingen boven 15 jaar geeft aan makkelijk aan tabak te geraken. Met de recente wetswijziging, waarbij de leeftijdsgrens van 16 jaar naar 18 jaar werd opgetrokken, treedt daar hopelijk beterschap in.

Voor het eerst werd ook de e-sigaret opgenomen in de leerlingenbevraging. 23% van de leerlingen gebruikte de e-sigaret ooit, 17% deed dit het voorgaande jaar. Het aandeel regelmatige en dagelijkse gebruikers is wel laag. Ruim een vijfde van de gebruikers vapet e-sigaretten met nicotine en bijna een kwart wisselt e-sigaretten met nicotine en zonder nicotine af. Meer jongens dan meisjes gebruiken e-sigaretten. In TSO en BSO gebruiken meer leerlingen de e-sigaret dan in het ASO. Het e-sigaretgebruik moet verder gemonitord worden.

Om de komende jaren cruciale vooruitgang te boeken in het verminderen van tabaksgebruik bij Vlaamse jongeren moeten er een aantal macromaatregelen worden genomen. Want sigaretten blijven alomtegenwoordig en zeer toegankelijk voor jongeren. Zo moet tabak duurder worden, moet er een reclame- en uitstalverbod komen in de verkooppunten en een beperking van het aantal verkooppunten. Strengere controles op de wetgeving moeten ervoor zorgen dat jongeren niet meer zo makkelijk aan tabak geraken. Ten slotte moeten we sterk blijven inzetten op tabakspreventie in de scholen en op campagnes op maat van jongeren.

Alsmaar later alcoholgebruik, maar de excessen blijven

Al meer dan 10 jaar zien we hoopgevende trends in alcoholgebruik: het ooitgebruik, laatstejaars-gebruik en regelmatig gebruik dalen stelselmatig. In vergelijking met 2008-2009 is het ooitgebruik gedaald van 75% naar 55%, het laatstejaarsgebruik van 64% naar 49% en het regelmatig gebruik is zelfs meer dan gehalveerd, van 22% naar 10%. Deze positieve trends doen zich vooral bij de jongste leerlingen voor, wat onder andere te wijten is aan de stijgende beginleeftijd: tussen 2010-2011 en 2017-2018 is de beginleeftijd met een jaar uitgesteld. We zien de laatste schooljaren voor het eerst ook een daling van het alcoholgebruik bij de oudere leerlingen.

Informeren en sensibiliseren over de geldende wetgeving lijkt vruchten af te werpen. 96% van de min-16-jarigen kent het geldende verbod op de verkoop, het schenken en het aanbieden van alcohol onder de 16. De stijgende beginleeftijd en het dalende alcoholgebruik onder de 16 gaan ook hand in hand met het toenemende belang van het wettelijk verbod als motivatie om geen alcohol te drinken. Toch is het te vroeg voor een hoerastemming. Dat nog steeds vier op de tien leerlingen jonger dan 16 jaar alcohol dronken, is een te hoog aandeel. Niet verwonderlijk als je weet dat meer dan de helft van die leeftijdsgroep aangeeft makkelijk aan bier of wijn te geraken. Ook dat meer dan vier op de tien leerlingen makkelijk sterke drank kunnen krijgen, duidt op problemen in de controle op de wetgeving.

Een ander element dat de positieve evoluties overschaduwt, is dat het fenomeen dronkenschap amper vermindert. Een kwart van de leerlingen was het voorgaande jaar dronken. Voor bingedrinken geldt hetzelfde aandeel. Er wordt dan wel later en minder frequent gedronken, maar als er alcohol aan te pas komt is het vaak met grote hoeveelheden en/of gaat het gepaard met risicovolle drinkpatronen, waardoor er acute gezondheids- en veiligheidsrisico’s op de loer liggen.

In tegenstelling tot andere illegale drugs blijft cannabisgebruik stabiel

De laatste jaren geven jongeren aan minder makkelijk aan cannabis te geraken. Toch leidt dit niet stelselmatig tot een daling van het cannabisgebruik. Het ooitgebruik daalde wel, maar het laatstejaarsgebruik bleef over de laatste tien schooljaren heen vrij stabiel. Mogelijk is dit mede het gevolg van de nog steeds grote onduidelijkheid over de geldende wetgeving (een kwart van de leerlingen kent de wetgeving niet en dit over alle leeftijdsgroepen heen) en de iets tolerantere houding van vrienden tegenover cannabisgebruik. Bij jongens ligt het cannabisgebruik duidelijk hoger dan bij meisjes, en dat geldt ook voor de B-stroom en BSO in vergelijking met de andere onderwijsvormen.

De trends bij cannabis staan in schril contrast met de evoluties van andere illegale drugs, die hoe dan ook zeer beperkt gebruikt worden: de dalende beschikbaarheid van die middelen loopt parallel met een dalende prevalentie en frequentie van gebruik.

Vinger aan de pols houden bij andere thema’s

Tabak, alcohol en illegale drugs zijn niet de enige thema’s die gemonitord worden door de VAD-leerlingenbevraging. Ook fenomenen als gebruik van psychoactieve medicatie, gamen en gokken worden bevraagd en opgevolgd. De resultaten tonen aan dat er over de jaren heen weinig grote verschuivingen zijn vast te stellen. Maar VAD blijft de evoluties in het oog houden. Zo stijgt het aandeel jongeren met risico op nadelige gevolgen van hun gamegedrag - bijvoorbeeld door gevoelens van stress, onrust en agitatie of het niet nakomen van schoolse verplichtingen – traag maar gestaag. Er tekent zich hierin een nieuwe ontwikkeling af: steeds meer oudere leerlingen geven aan nadelen ten gevolge van hun gamegedrag te ondervinden.

Mooie resultaten, maar ook nog werk aan de winkel

De sterke daling van het gebruik van tabak, alcohol en andere illegale drugs dan cannabis in de afgelopen jaren zijn een opsteker voor het gevoerde preventiebeleid. Maar er blijven nog voldoende uitdagingen. Zo vormen de excessieve drinkpatronen, de vrij grote groep rokers, het stabiel blijvend cannabisgebruik en de nadelige gevolgen van urenlang gamen op het sociaal en schools functioneren nieuwe drijfveren om verder substantieel op preventie in te zetten.

VAD en Gezond Leven blijven de vinger aan de pols houden om verder preventie op maat van jongeren te ontwikkelen.

  • Een drugbeleid op school bevordert een beleidsmatige aanpak van alcohol, drugs, psychoactieve medicatie, gokken en riskant gamen en vormt de thematische invulling rond middelengebruik van De Gezonde School. De VAD-leerlingenbevraging kadert in deze beleidsmatige aanpak en geeft scholen een belangrijk instrument om op basis van het profiel van hun leerlingenpopulatie een effectief beleid uit te werken en bij te sturen.
  • Verschillende vormen van excessief en risicovol drinken (o.a. binge drinking) kunnen preventief worden aangepakt via het VAD-lesmateriaal ‘Samen op stap’. In deze lessen denken leerlingen, in het kader van de 100-dagen-viering, na over verantwoordelijk omgaan met alcoholgebruik en het voor elkaar zorg dragen tijdens het uitgaan.
  • Om het aantal rokende leerlingen verder te doen dalen kan de campagne ‘Bullshit Free Generation’ van Gezond Leven blijvend worden gepromoot en geïmplementeerd. Scholen en hun leerlingen gaan daarbij de uitdaging aan om aan vier actiepunten te werken (o.a. het thema ‘roken’ integreren in de les en het verder uitwerken van het rookbeleid op school).
  • Om de nog te grote aanwezigheid van cannabis in de leefwereld van de jongeren en de relatieve tolerantie daaromtrent aan te pakken, kan dit in de klas, maar ook in het jeugdwerk, in sportclubs of in de jeugdhulp bespreekbaar worden gemaakt met de nieuwe VAD-campagne ‘Bijzonder zonder’, waarin de foute perceptie dat veel jongeren cannabis gebruiken wordt bijgestuurd met correcte cijfers zodat de juiste keuze van jongeren om niet te gebruiken wordt bevestigd.
  • VAD-materialen als Vlucht naar Avatar en Play kunnen professionals uit onderwijs en jeugdwerk helpen om jongeren tussen 10 en 14 jaar verantwoorder te laten gamen. Recente evoluties tonen aan dat er ook aangepaste materialen voor oudere leerlingen (14-18 jaar) nodig zijn.

De resultaten tonen aan dat aanhoudende preventieve inspanningen op maat van de doelgroep vruchten afwerpen.

Minister van Gezondheid Wouter Beke

Minister van Gezondheid Wouter Beke is verheugd over de positieve resultaten en het inventieve streven van de partnerorganisaties om risicovolle fenomenen gepast aan te pakken. “De resultaten tonen aan dat aanhoudende preventieve inspanningen op maat van de doelgroep vruchten afwerpen. Ik ben ervan overtuigd dat met doeltreffende preventie ook nieuwe uitdagingen succesvol kunnen worden aangegaan,” aldus de minister.

Meer resultaten rond tabak, alcohol en illegale drugs, alsook rond psychoactieve medicatie, gokken, gamen en middelengebruik in de leefwereld van jongeren, lees je in het rapport.

Johan Rosiers
Ginger / Uitgaansonderzoek / Studentenbevraging / Sportivos