Ginger 2020: het Vlaamse preventielandschap in coronatijd

25/06/2021
Elk jaar registreren Vlaamse preventiewerkers de activiteiten die zij in en met verschillende settings uitvoeren in Ginger. Het huidige rapport geeft de Gingerresultaten van 2020 weer. 103 preventiewerkers voerden in totaal 5.711 preventieactiviteiten uit met externen. In vergelijking met 2019 is dat een opvallende daling met 16%. Deze daling hangt samen met de uitzonderlijke werkomstandigheden en de zware impact van de covidcrisis in bepaalde sectoren. Desondanks zien we dat de tendensen van de voorbije jaren zich voortzetten. De impact van de pandemie en bijhorende maatregelen zorgen echter wel voor enkele knikjes in de trendgrafieken.

Setting gezondheid komt nog meer op de voorgrond 

De voorgaande registratiejaren waren de settings onderwijs en gezondheid het meest actief in preventie. In 2020 groeide er echter een kloof tussen de participatiegraad van beide settings. De setting gezondheid neemt met afstand het vaakst deel aan preventieactiviteiten (46%). De structurele samenwerking binnen een sterk verankerd netwerk heeft er in 2020 voor gezorgd dat er in vergelijking met andere settings minder uitval van activiteiten was binnen de setting gezondheid. Daardoor steeg het aandeel van de setting gezondheid binnen het totale aantal activiteiten duidelijk.

Vooral bij settings die in lockdown gingen of hun prioriteiten noodgedwongen moesten bijstellen, daalde het aantal preventieactiviteiten sterk. Denk bijvoorbeeld maar aan onderwijs, vrije tijd en cultuur en politie en justitie. In deze settings lag de daling om en bij de 30%.

Jolien Moernaut - stafmedewerker VAD

De setting onderwijs participeerde net als de setting welzijn en overheid aan ongeveer één op de vijf preventieactiviteiten. Daarmee zet onderwijs zijn dalende trend verder. De setting overheid kende een op- en neergaande curve. Het aandeel van activiteiten met de setting welzijn steeg in 2019 voor het eerst tot boven de 20% en dit bleef stabiel in 2020.

Lockdowns bemoeilijken preventie

De settings vrije tijd en cultuur en politie en justitie kenden tussen 2018 en 2020 een neerwaartse trend. Ook de setting algemene bevolking volgt deze lijn. Dat deze daling zich het afgelopen jaar nog sterker aftekende is niet verwonderlijk. De gevolgen van de coronacrisis laten zich hier duidelijk voelen. Binnen de setting vrije tijd en cultuur gingen sportclubs, festivals, clubs e.d. al dan niet gedeeltelijk in lockdown. Dat maakte dat intermediairs en de einddoelgroep binnen de setting moeilijk bereikt werden.

Ook de algemene bevolking werd minder bereikt, aangezien er geen mensen konden worden samengebracht. We kunnen er daarnaast van uitgaan dat ook de politie minder werd bereikt in coronatijden omdat hun prioriteiten elders lagen. De setting arbeid daarentegen blijft de laatste vijf jaar vrij stabiel.

Nieuwe impulsen nodig om minder bereikte (detail)settings terug op de kaart te zetten na corona

Ook in de woonzorgcentra vielen veel activiteiten stil door corona. Preventie bij ouderen dient dan ook te worden hernomen door te investeren in een alcohol- en drugbeleid in woonzorgcentra. Daarnaast moet er extra aandacht besteed worden aan de setting vrije tijd en cultuur, waar in de tweede helft van 2021 een geleidelijke heropstart wordt verwacht. De betrokken settings hebben nood aan deskundige omkadering en ondersteuning. Ze moeten voorbereid zijn op de heropstart van het ‘normale leven’. Daarbij neemt middelengebruik namelijk een manifeste plaats in. Denk bijvoorbeeld maar aan recreatief druggebruik in de uitgaanssettings, alcoholgebruik in sportclubs en medicatiegebruik in woonzorgcentra. Vermoedelijk zullen er postcorona ook nieuwe uitdagingen aan het licht komen. Hier zal het preventiewerk op in moeten spelen.

© Foto van Lukas via Pexels

Wat leren de Gingerresultaten ons nog?

Minder vorming en meer overleg door coronamaatregelen

De laatste jaren was er een verschuiving richting activiteiten die sterk gestoeld waren op de expertise van de preventiewerker. 2020 betekende echter een trendbreuk. Het aandeel overleg steeg in vergelijking met 2019 bij alle registratorgroepen. Vorming daarentegen maakt de omgekeerde beweging en zit op het laagste punt van de afgelopen tien jaar. Zeker tijdens de eerste lockdown, van midden maart tot midden juni, kende vorming een sterke terugval. De verklaring is niet ver te zoeken: door de coronamaatregelen konden namelijk geen grote groepen worden samengebracht voor vorming. Dat geldt zowel voor vorming naar intermediairs als naar de einddoelgroep. Andere soorten activiteiten (bv. overleg, consult en advies en vroeginterventie) maakten de overgang naar de nieuwe omstandigheden veel vlotter. Ze komen daardoor proportioneel sterker aan bod dan voorheen. Coaching kent een kleine daling t.o.v. 2019.

Post-corona moet het CGG-preventiewerk opnieuw in de kijker komen te staan. Belangrijk is dat crisisvragen omgebogen worden naar een multicomponentenaanpak . Dat blijkt op lange termijn namelijk nog steeds de meest effectieve keuze.

Jolien Moernaut - stafmedewerker VAD

Sociaal zwakke groepen vallen uit de boot

Specifieke groepen die door hun sociaal zwakkere positie meer ondersteuning en aandacht nodig hebben, worden nog onvoldoende bereikt door preventie. VAD zet in op het beter bereiken van kwetsbare doelgroepen, o.a. door het nieuwe draaiboek voor OCMW’s en door het ontwikkelen van methodieken voor etnisch-culturele minderheden. Postcorona kunnen deze inspanningen verdergezet worden op het terrein.

Illegale drugs steken alcohol voorbij

Voor het eerst sinds 2012 daalt het aandeel preventieactiviteiten rond het thema alcohol onder dat van illegale drugs. Daarnaast valt het op dat gedragsverslavingen (ICT-verslavingen en gokken) stilaan meer terrein winnen.

Opvallend is ook dat er in 2020 minder themaspecifiek gewerkt werd. Zo kwam in bijna de helft van de preventieactiviteiten in 2020 geen specifiek middel aan bod. Een mogelijke verklaring is dat men door corona vooral bezig was de preventieaanpak op de nieuwe situatie af te stemmen. In 2020 was er dan ook vooral veel overleg over algemene zaken en niet over situaties die te maken hebben met het gebruik van specifieke middelen.

Een ander preventiewerk na corona?

Door de coronacrisis waren de preventiewerkers genoodzaakt om heel wat activiteiten online te organiseren. Dit creëerde heel wat nieuwe werkvormen. De toekomst zal uitwijzen of het preventiewerk na corona fundamenteel veranderd zal zijn. Denk bijvoorbeeld aan meer blended werken of een schaalvergroting met mogelijk meer regio-overstijgend werk als gevolg.

Jolien Moernaut
Coördinatie en vorming preventienetwerk, gokken (preventie)