Stap 1: Werken aan een breed draagvlak voor een lokaal alcohol- en drugbeleid

Een belangrijke voorwaarde om aan de slag te gaan met een lokaal alcohol- en drugbeleid is het creëren van een draagvlak. Dit zowel bij het lokale bestuur, de lokale partners als bij de inwoners zelf. Het is nuttig om naast de vele andere gezondheidsthema's aandacht te vragen voor alcohol en andere drugs in de gemeente of stad. Het werken aan een draagvlak betekent de stad of gemeente warm maken voor de problematiek, werken aan kennis en bewustwording rond alcohol en andere drugs zodat men open kan staan voor de preventieve boodschap. Een breed lokaal draagvlak verhoogt bovendien de kans dat de acties vanuit het beleid ingang vinden en effect hebben.

Zelfs indien er al een draagvlak aanwezig is in de gemeente of stad, is het belangrijk dit te onderhouden. Dat kan op verschillende manieren: via lokale media, debatavonden rond alcohol en andere drugs, een lokale studiedag, een persconferentie naar aanleiding van een actie, etc.

Inzetten op kwaliteitsvolle en deskundige communicatie zal bovendien renderen doorheen de beleidsplanning en telkens opnieuw van pas komen:

• In de beginfase om aandacht te vragen voor het alcohol- en drugthema in de gemeente of stad.
• Na de lokale analyse om het rapport te verspreiden en het thema warm te houden.
• Aan het einde van elke cyclus om de resultaten van het beleid bekend te maken bij het brede publiek.

Tips voor een draagvlak

1. Zoek de win-win argumenten voor de gemeente of stad

• kostenbesparingen via een integraal beleid
• werken aan een sterk imago voor de stad of gemeente
• kwaliteitsvolle service bieden aan lokale actoren en inwoners
• zichtbare aandacht voor de gezondheid, het welzijn en de veiligheid van inwoners
• inwoners vinden beter de weg naar de hulpverlening

2. Kijk of algemene trends rond alcohol en andere drugs zich afspelen in de gemeente of stad

• overlast bij nachtwinkels
• indrinken voor het uitgaan
• controle op de -16 wetgeving
• alcohol en andere drugs in het verkeer

3. Spreek met personen van de gemeente of stad die in contact komen met de gevolgen van alcohol en andere drugs:

• straathoekwerkers of buurtwachten uit specifieke wijken
• eerstelijnswerkers: huisartsen of CAW-medewerkers
• de jeugdconsulenten
• OCMW-medewerkers
• lokale politie

4. Kijk naar wat werkt en actueel is rond alcohol- en drugpreventie

• mix van maatregelen op lokaal niveau
• participatie van inwoners en lokale partners
• bewustwording rond de gevolgen van alcohol en andere drugs
• zichtbare acties
• informatie voor professionelen: iDA-web

5. Agendeer alcohol en andere drugs op een overleg binnen de gemeente of stad:

• cultuurraad, seniorenraad, jeugdraad, etc.
• overlegplatform rond gezondheid, veiligheid, samenwerkingsinitiatieven eerstelijnsgezondheidszorg (SEL), etc.

top

Stap 2: Het lokaal overleg is de motor van een lokaal alcohol- en drugbeleid

Het lokaal overleg wordt samengesteld met verschillende betrokken partners uit de gemeente of stad. Deze groep zal belangrijke beslissingen en accenten voor zijn rekening nemen.

Indien er al een overleg bestaat in de gemeente of stad dat aansluit bij het thema alcohol en andere drugs en waar men bovendien over tijd en middelen beschikt om te werken aan een lokaal alcohol- en drugbeleid, kan men overwegen om met deze groep het beleid vorm te geven. En zo nodig deze groep uit te breiden met andere relevante partners. Maar het lokaal overleg moet ook werkbaar blijven. In praktijk wordt er vaak gekozen voor een stuurgroep die advies en goedkeuring geeft en daarnaast een of meerdere werkgroepen die aan de slag gaan.

Binnen het lokaal overleg is er een lokale coördinator nodig die de juiste sfeer oproept, iedereen motiveert en mogelijks problemen oplost. Een goede coördinator heeft ervaring in projectmatig werken, kent de lokale gevoeligheden en stimuleert de groep. Deze coördinator is idealiter iemand van de gemeente of stad die wordt bijgestaan door de regionale CGG-preventiewerker alcohol en drugs.

Tips voor Lokaal Overleg

Wie zijn mogelijke lokale partners?

Wat zijn mogelijke kanalen om lokale partners te vinden?

• adviesraden van de gemeente of stad
• bestaande overlegplatforms of werkgroepen
• lokale gangmakers en hun netwerk
• oproep in de lokale krant
• de ouderraad van verschillende scholen
• via gekende sleutelfiguren in de betrokken sectoren

top

Stap 3: Een lokaal alcohol- en drugbeleid vertrekt van een gedeelde missie en visie

De eerste opdracht van het lokaal overleg is het uitschrijven van een missie of intentieverklaring rond alcohol en andere drugs: waarom wil de gemeente of stad investeren in een lokaal alcohol- en drugbeleid. Een missie wordt breed geformuleerd, over beleidsaccenten heen. De tekst correspondeert idealiter met de algemene en brede missie van de gemeente of stad. In het Gemeentedecreet (2005) staat die als volgt omschreven: "het bijdragen tot het welzijn van de burgers en tot duurzame ontwikkeling van het gemeentelijk beleid op lokaal niveau".

Vervolgens werkt het lokaal overleg aan een gezamenlijke visie. De visie geeft een antwoord op de vraag hoe men kijkt naar alcohol en andere drugs. Belangrijk is dat deze visie vertrekt vanuit wetenschappelijke bevindingen en modellen rond middelengebruik, aangevuld met de eigenheid van de gemeente of stad en lokale accenten.

Zowel de missie als de visie van het lokaal overleg worden idealiter gedragen door het lokale bestuur. Deze missie en visie moeten bewaakt worden doorheen alle stappen van de cyclus. Een breed gedragen missie en visie zal kracht en motivatie geven aan het lokaal alcohol- en drugbeleid.

Tips voor een missie en visie

Ter inspiratie: Wetenschappelijke bevindingen en modellen rond middelengebruik

• Visieteksten en standpunten VAD
• Richtlijnen verantwoord gebruik alcohol
• Relevante wetgeving
• relevante boeken, rapporten en artikels via de VAD-bibliotheek
• Motiverende gespreksvoering: Het Huis
• Gezondheidsenquête 2008: leefstijl en preventie (p. 10-21)
• Veilig en gezond uitgaan: Healthy Nightlife Toolbox, Feest voor feestvierders en voor steden, gemeenten en preventiewerkers

Tool: Sangria in de gemeente of stad - Sangria aan de costa del sol

Checklist uitklaren van de missie

• Waar staat de gemeente voor?
• Wat is haar bijdrage aan haar omgeving?
• Is de missie richtinggevend voor het doen en laten van iedereen in de gemeente?
• Is de missie inspirerend en enthousiasmerend?

Checklist uitklaren van de visie

• Wat verstaan we onder drugs, druggebruik, drugmisbruik en problemen als gevolg van drugs?
• Wat is de opdracht van de gemeente of stad rond alcohol en andere drugs?
• Hoe kijken we naar gebruikers of verslaafden? Naar druggerelateerde overlast?
• Wat willen we bereiken met een lokaal alcohol- en drugbeleid?

top

Stap 4: Een lokale analyse als basis voor een lokaal alcohol- en drugbeleid

Een gerichte analyse van de lokale situatie op vlak van alcohol en andere drugs biedt houvast voor het uittekenen van een beleid op maat van de gemeente of stad. Om de noden maar ook de aanwezige sterktes met betrekking tot middelengebruik te ontdekken in de gemeente of stad, wordt er een lokale analyse gemaakt. Een lokale analyse is gebaseerd op cijfergegevens én praktijkervaringen rond alcohol en andere drugs. Ook indien er zich een acute situatie voordoet waar men meteen op wil inspelen is het nuttig om een lokale analyse te doen die zich dan beperkt tot die problematiek. Op basis van de kwantitatieve en kwalitatieve gegevens kan men vervolgens doelen stellen en interventies uitwerken.

Ook voor een kleine gemeente is het aangeraden een minimale lokale analyse te doen om een beleid op maat te kunnen uitwerken. Dat betekent het inschatten van de aard en grootte van de problematiek, het aftoetsen bij de lokale betrokkenen en een korte probleemanalyse uitvoeren. Grotere steden kunnen ook gebruik maken van een monitor. Deze vorm van lokaal onderzoek verzamelt op systematische wijze kwalitatieve informatie over druggebruik via veldwerkers en kwantitatieve geregistreerde gegevens van de gemeente of stad. Er bestaan verschillende monitorinstrumenten zoals ADAM: Antwerpse Drug- en Alcohol Monitor en MILD: Monitor Integraal Lokaal Drugbeleid.

Op basis van de lokale analyse heeft men problematieken die leven binnen de gemeente of stad vastgesteld. Om tot goede doelen en acties te komen is het belangrijk om na te gaan wat er typisch is voor het probleem. Bijvoorbeeld het alcohol- en druggebruik van leerlingen en de problemen waartoe dit leidt, het schoolklimaat, peerinvloeden, etc. Verder is kennis van de factoren die een invloed hebben op het probleem ook belangrijk. Bijvoorbeeld kennis van leerlingen over de risico's van alcoholgebruik en kennis van leerkrachten over hoe ze deze risico's kunnen aankaarten maar ook de mate waarin al een beleid gevoerd wordt of de mate waarin leerkrachten achter een drugbeleid op school staan. Met deze achtergrondinformatie kan men goede doelen en kwaliteitsvolle acties opmaken.

De resultaten van de lokale analyse worden verwerkt tot een rapport dat een duidelijk beeld schetst van de lokale problematieken rond alcohol en andere drugs. Uit deze analyse kan het lokaal overleg dan prioriteiten kiezen: op welke doelgroepen zal men de focus leggen. Dit alles kan naar het brede publiek gecommuniceerd worden om zo blijvende aandacht te vragen voor het thema.

Tips voor een lokale analyse

Mogelijke interessante cijfers

Verzamelen van praktijkervaringen

Tool: ECAT Quickscan: lokale analyse rond alcohol in de gemeente

Tool: ALAD - lokale cijfers simuleren op maat van de gemeente of stad (handleiding - simulatie)

Aspecten bij een probleemanalyse

• gedrag en kenmerken van de doelgroep: leefwijze, verschillen in geslacht, socio-economische status
• schadelijke gevolgen voor samenleving: vandalisme, verkeersongelukken
• leefomgeving: vrienden, ouders, beschikbaarheid van alcohol of drugs, etc.
• aanbod gezondheidszorg

(Cf. probleemanalyse I-plan p. 6-72)

Aspecten bij een determinantenanalyse

• de competentie van de doelgroep: hun kennis, attitude, vaardigheden
• de sociale beïnvloeding en ondernomen acties: draagvlak van de sleutelfiguren, sociale normen en gewoontes
• mogelijke beleidsfactoren: stand van zaken huidige beleidsacties

(Cf. determinantenanalyse I-plan vanaf p.72)

top

Stap 5: Doelen - wat het lokaal alcohol- en drugbeleid wil bereiken

Vanuit de lokale analyse is nu duidelijk welke problematieken er leven binnen de gemeente of stad. In deze stap worden die resultaten omgezet naar prioritaire doelgroepen en bijhorende doelen. Wat betreft doelgroepen kan men een onderscheid maken tussen de uiteindelijke doelgroep en de intermediaire doelgroep: de personen via wie men de uiteindelijke doelgroep bereikt. Probeer de relevante kenmerken van de doelgroep(en) in kaart te brengen, zoals demografische kenmerken, motivatie en mogelijkheden en bereikbaarheid (via welke kanalen kan men deze doelgroep(en) bereiken?).

Vervolgens kan men doelen formuleren in het kader van het lokaal alcohol- en drugbeleid. Een doel zegt niet wat men gaat doen maar wel wat men wil bereiken. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen einddoelen en tussendoelen. Einddoelen refereren naar het probleem (probleemanalyse) en tussendoelen sluiten aan bij de beïnvloedende factoren (determinantenanalyse).

Belangrijk is om de doelen SMART te formuleren (specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch, tijdsgebonden). De formulering van het doel is evenzeer belangrijk voor de evaluatie ervan.

top

Stap 6: Het actieplan brengt overzicht en een plan voor een lokaal alcohol- en drugbeleid

Eens de doelgroep en doelen gekend zijn, kan men acties ontwikkelen. Een lokaal alcohol- en drugbeleid bevat idealiter een mix van maatregelen op vier belangrijke actieterreinen: regels & handhaving, structurele maatregelen, informeren & sensibiliseren en vroeginterventie & eerstelijnszorg. Men kan dus verschillende interventies op meerdere terreinen inzetten om te werken aan één probleem. De gemeente of stad heeft hiertoe enkele specifieke mogelijkheden: beheer van de openbare orde, de vergunningen, de leefomgeving en een aantal voorzieningen voor haar inwoners zoals bijvoorbeeld het sociaal huis.

Om deze interventies concreet te maken is het aangewezen de context te onderzoeken. Vragen als: Wie zal de interventies uitvoeren? Wie doet wat en binnen welk netwerk? Welke faciliterende of belemmerende factoren zijn er zoals tradities of maatschappelijke trends en beleidsaspecten?

Ook in deze fase speelt communicatie een belangrijke rol. Zichtbare acties houden het draagvlak levend en geven dynamiek aan het beleid. De betrokkenheid van een schepen of burgemeester en ook persbelangstelling bij acties is steeds een meerwaarde. Als de interventies afgestemd zijn op de doelgroep, haalbaar zijn voor de uitvoerders en bovendien realiseerbaar zijn qua investering in tijd en middelen, kan er een actieplan worden opgemaakt.

Tips voor het actieplan

Mogelijke maatregelen binnen de vier actieterreinen van een lokaal alcohol- en drugbeleid:

1. Regels & Handhaving: afspraken en de mogelijke controle erop

• Afspraken met politie rond extra patrouilles in de wijk na klachten van overlast
• Voorwaarden stellen bij het afleveren van vergunningen
• Fuifbeleid voeren in de gemeente

2. Structurele maatregelen: verbetering van de omgeving en de bredere context

• Meer verlichting op het speelplein om de sociale controle en het veiligheidsgevoel te bevorderen
• Alternatief vervoer organiseren bij een festival
• Inrichten van een online infopunt alcohol en andere drugs op de gemeentelijke website (bijvoorbeeld Lier, Deinze)

3. Informeren & sensibiliseren: informatie voor inwoners en intermediairs

• Campagne '-16 geen alcohol, -18 geen sterkedrank' bij handelaars
• Artikel in het gemeentelijke infoblad of een nieuwsbrief (bijvoorbeeld Leuven)
• Infoavond alcohol en andere drugs

4. Vroeginterventie & eerstelijnszorg: faciliteren van vorming, overleg en netwerking

• Vorming voor medewerkers van het Sociaal Huis rond alcohol en andere drugs
• Afstemming bevorderen rond alcohol en andere drugs binnen het LOK-overleg
• Samenbrengen van lokale partners rond vroeginterventie

Ter informatie: ECAT - Gemeenschapsgerichte alcoholpreventie: wat werkt?

Tool: ECAT-communicatiecampagne

top

Stap 7: Met de implementatie van het actieplan komt een lokaal alcohol- en drugbeleid tot leven

Met een goede implementatie staat of valt het lokaal alcohol- en drugbeleid. Tot nu toe werd het meeste werk geleverd achter het bureau of in de vergaderzaal. In deze fase treedt het beleid in de praktijk in werking en wordt het zichtbaar voor lokale partners en de inwoners. Houd wel rekening met vertragingen, uitval van collega's of intermediairs, besparingen, etc. Een goed beleid zal zich dus flexibel moeten opstellen en zijn plannen ook gaandeweg afstemmen op nieuwe situaties in de realiteit. Er kunnen zich evengoed opportuniteiten voordoen die men niet kan negeren. Het is dus van groot belang om tijdig de implementatie voor te bereiden en ze vooral nauwgezet op te volgen.

Acties die niet doorgaan kunnen misschien in een volgend jaar terug opgevist worden. Acties die slecht uitgevoerd werden leren iets voor een volgend initiatief. En acties die zeer geslaagd zijn kunnen verankerd worden in het lokaal alcohol- en drugbeleid als vast item dat ieder jaar in de planning wordt opgenomen. Belangrijk is dus om ook in deze fase voldoende te registreren wat er wel en niet goed loopt en zodoende de implementatie te evalueren.

Tips voor implementatie

Checklist: is de actie makkelijk te implementeren?

• Is ze verenigbaar met normen en waarden en dagelijkse routines van de doelgroep?
• Is ze goed te begrijpen en te gebruiken? Niet te complex?
• Is er de mogelijkheid voor de doelgroep om ze uit te proberen?
• Is het effect zichtbaar voor de buitenwereld?
• Zijn er voldoende voordelen aan verbonden t.o.v. de huidige situatie?
• Is het haalbaar voor de uitvoerders om deze actie te realiseren?
• Wat werkt voor en wat werkt mogelijks tegen deze actie, de uitvoerders en de omgeving?

Ter inspiratie: implementatieplan

top

Evaluatie doorheen het lokaal alcohol- en drugbeleid

We maken een onderscheid tussen proces- en effectevaluatie. Een procesevaluatie zegt iets over hoe een bepaalde stap verlopen is, wat er goed en fout ging tijdens die fase. Een effectevaluatie gaat terug naar de tussen- en einddoelen die in het lokaal alcohol- en drugbeleid werden benoemd. Een goede evaluatie vraagt dus enige voorbereiding en tijd in het proces.

Een lokaal alcohol- en drugbeleid stopt niet na 1 actie of 1 jaar. De resultaten worden teruggekoppeld naar het lokaal overleg en opgenomen in het volgende beleidsplan. Zo ontstaat er continuering en duurzaamheid van het lokaal alcohol- en drugbeleid. Reden temeer om evaluatie als een significant onderdeel van het proces mee te nemen. Het loont de moeite om van bij het begin een aantal indicatoren te benoemen die aangeven of de actie zijn doel bereikt heeft en wanneer. Indien de interventie positief geëvalueerd werd, kan men deze verankeren in het lokaal alcohol- en drugbeleid waardoor herhaling van de boodschap mogelijk wordt.

De resultaten van het lokaal alcohol- en drugbeleid zijn bovendien een goede aanleiding om opnieuw te werken aan het draagvlak. Communiceer ze naar het lokale bestuur en breng ze vervolgens naar het grote publiek. En dan begint de cyclus opnieuw…

Tips voor evaluatie

Evaluatievragen:

• Wat is het bereik van de actie bij de doelgroep?
• Wat is de impact van de actie?
• Wat waren de succes- en faalfactoren bij de implementatie?
• Wat is de waardering van de actie bij de doelgroep?

Ter inspiratie: evaluatieplan

top